Του Δρ Αλέξανδρου Καπανιάρη
Οι Δημόσιες Ιστορικές Βιβλιοθήκες της Ζαγοράς και των Μηλεών αποτελούν δύο σημαντικές βιβλιοθήκες της Ελλάδος, αφού είναι συνδεδεμένες με τη σχολή της Ζαγοράς (Ελληνομουσείο), σχολή στην οποία φοίτησε ο Ρήγας Φεραίος, από όπου πήρε τις βάσεις των γεωγραφικών του γνώσεων, και την περίφημη Μηλιώτικη Σχολή, που ιδρύθηκε από τους διδασκάλους και μέλη της Φιλικής εταιρείας Γαζή, Κωνσταντά και Φιλιππίδη, όπου διδάσκονταν Φυσικές Επιστήμες με εποπτικά μέσα. Και οι δύο σχολές διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο και συνέβαλαν στην πνευματική αφύπνιση του λαού μας και μάλιστα σε πολύ δύσκολες συνθήκες. Στις δυο Πηλιορείτικες βιβλιοθήκες διαφυλάσσονται παλιά χειρόγραφα, έντυπα βιβλία και άλλα βαρύτιμα κειμήλια της ιστορίας της περιοχής από το 11ο αιώνα.
Το πνευματικό κίνημα που είχε κύριο αίτημα την παιδεία των Ελλήνων σε συνάντηση με το Διαφωτισμό και την ελληνική τυπογραφία
Ο Διαφωτισμός στην Ελλάδα συνδέθηκε έντονα με την ελληνική τυπογραφία η οποία μεταδόθηκε μέσω των παροικιών και στον υπόδουλο Ελληνισμό, βέβαια με κάποια καθυστέρηση λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν στις τουρκοκρατούμενες ελληνικές περιοχές. Οι αλλαγές σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο επέτρεψε στο ελληνικό χώρο, κατά την περίοδο 1750-1821 την ανάπτυξη ενός πνευματικού κινήματος ανάλογου του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, που από τον Κ.Θ. Δημαρά ονομάστηκε Νεοελληνικός διαφωτισμός (Δημαράς, 2009).
Την περίοδο 1750-1821 ιδρύθηκαν σχολεία, εκδόθηκαν βιβλία, μελετήθηκαν οι θετικές επιστήμες. Έτσι ο όρος «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» θα συνδεθεί με ένα πνευματικό κίνημα που είχε κύριο αίτημα την παιδεία των Ελλήνων. Επίσης οι ιδεολογικοί προσανατολισμοί των φορέων του Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο έχουν μεγάλο εύρος και εκτείνονται από την προσκόλληση σε παραδοσιακές αξίες μέχρι την πλήρη αποδοχή των ευρωπαϊκών ιδεών.
Το Ελληνομουσείο Ζαγοράς και η σχολή των Μηλεών ως σημείο σύγκλισης προσωπικοτήτων που συνέβαλαν στην θεμελίωση του νεοελληνικού διαφωτισμού
Η Μαγνησία ως γενέτειρα επιφανών ανδρών και προσωπικότητες όπως ο Ρήγας Βελεστινλής από το Βελεστίνο, ο Άνθιμος Γαζής από τις Μηλιές, ο Δημήτριος Δανιήλ Φιλιππίδης, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς από τις Μηλιές, ο Ιωάννης Πρίγκος από τη Ζαγορά και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Καλλίνικος ο Γ’ εκ Ζαγοράς συνεισέφεραν τα μέγιστα στην θεμελίωση του νεοελληνικού διαφωτισμού αλλά και της Ελληνικής Επανάστασης.
Επιχειρώντας να εστιάσουμε στον πυρήνα αυτών των προσωπικοτήτων θα ξεκινήσουμε από τον Ζαγοριανό Ιωάννη Πρίγκο (;1725-1789) ο οποίος ήταν έμπορος, βιβλιόφιλος και ευεργέτης της γενέτειράς του Ζαγοράς Πηλίου. Ο Ιωάννης Πρίγκος το 1762 αποφάσισε να δημιουργήσει στη Ζαγορά μια βιβλιοθήκη, έχοντας ως παράδειγμα τη βιβλιοθήκη του Άμστερνταμ. Μέχρι το 1776 έστειλε, μέσω Σμύρνης, στη γενέτειρά του, 800 τόμους βιβλίων, τα περισσότερα από τα οποία ήταν σπάνιες εκδόσεις αρχαίας ελληνικής γραμματείας, έργα Βυζαντινών συγγραφέων, χρονογράφων, ιστορικών και πατέρων της εκκλησίας, καθώς και φιλοσοφικά και ιστορικά βιβλία αλλά και γεωγραφίες, άτλαντες και χάρτες.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Καλλίνικος ο Γ εκ Ζαγοράς μετά την αρχική του εκπαίδευση στην Σχολή της Ζαγοράς, δεκαπενταετής, αναχώρησε στα 1728 για την Κωνσταντινούπολη, όπου συνέχισε τις σπουδές του κοντά στον δάσκαλο Κριτία από την Προύσσα της Μικράς Ασίας. Πατά την τόσο πολυτάραχη ζωή του δεν κατάφερε να συγγράψει μεγάλη σειρά από έργα, πολλά από τα οποία σώζονται σήμερα στην Βιβλιοθήκη της Ζαγοράς. Από αυτά, αλλά και από πολλά άλλα που έχουν χαθεί – όπως περιγράφει ο ίδιος – κατά τις διάφορες μετακινήσεις του, αντιλαμβάνεται κανείς την σπάνια πολυμάθειά του η οποία δεν περιορίζονταν μόνον σε θεολογικά και εκκλησιαστικά ζητήματα, αλλά επεκτείνονταν και σε θέματα της Ελληνικής Γραμματείας, της γλώσσας, της ιστορίας του ανθρωπίνου γένους, της γεωγραφίας, των μαθηματικών, της αστρονομίας, ακόμη και της ιατρικής. Ιδιαίτερα δε τα ιστορικά του έργα είναι μεγάλης σημασίας μια και διασώζουν πολύτιμες και σπάνιες πληροφορίες για γεγονότα της Ελληνικής ιστορίας του 18ου αιώνα.
Ο Ζαγοριανός Ιωάννης Πρίγκος είχε αλληλογραφία με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Καλλίνικο τον Γ’ εκ Ζαγοράς και του έστελνε χρήματα από το Άμστερνταμ προκειμένου να δημιουργήσει εκεί ένα είδος δημοτικού, το κατώτερο Σχολείο των Κοινών Γραμμάτων. Μετά την επιστροφή του στη γενέτειρα, το 1776, και πάλι σε συνεργασία με τον Καλλίνικο, ίδρυσε ένα ανώτερο σχολείο, το Ελληνομουσείο (και τα δύο κτίρια κατασκευάστηκαν με χρήματα του Πρίγκου). Στο σχολείο αυτό, από το οποίο αποφοίτησαν μεταξύ άλλων ο Άνθιμος Γαζής και ο Γρηγόριος Κωνσταντάς, οι μαθητές διδάσκονταν την ελληνική γλώσσα, καθώς και μαθηματικά, γεωγραφία, ιστορία και φυσική.
Με τη σχολή των Μηλεών συνδέονται εξίσου σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Άνθιμος Γαζής, ο Δημήτριος Δανιήλ Φιλιππίδης και ο Γρηγόριος Κωνσταντάς.
Ο Άνθιμος Γαζής από τις Μηλιές Πηλίου υπήρξε κληρικός, συγγραφέας, χαρτογράφος και από τους σημαντικότερους διαφωτιστές, που αγωνίστηκε για τη διάδοση των ευρωπαϊκών ιδεών στην Ελλάδα.
Ο Δημήτριος Δανιήλ Φιλιππίδης από τις Μηλιές, υπήρξε λόγιος κληρικός, ο οποίος συγκαταλέγεται ανάμεσα στις κύριες πρoσωπικότητες του νεοελληνικού διαφωτισμού.
Ο Γρηγόριος Κωνσταντάς και αυτός από τις Μηλιές, υπήρξε λόγιος, δάσκαλος και ιεροδιάκονος. Υπήρξε σημαντική προσωπικότητα στο προεπαναστατικό κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, συμμετείχε στην επανάσταση του 1821 και ίδρυσε τη Σχολή των Μηλεών Πηλίου. Διετέλεσε Έφορος της Παιδείας (1824-1828) και διορισμένος από τον Καποδίστρια στέλεχος του Ορφανοτροφείου της Αίγινας (1828-1834).
Τέλος ο Ρήγας Βελεστινλής (πραγματικό όνομα: Αντώνιος Κυριαζής. Ο ίδιος υπέγραφε ως «Ρήγας Βελεστινλής» ή «Ρήγας ο Θεσσαλός»), άφησε ένα ισχυρό αποτύπωμα ως συγγραφέας, πολιτικός, στοχαστής και επαναστάτης. Δίκαια θεωρήθηκε ως εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Το πέρασμα του Ρήγα Βελεστινλή από το Ελληνομουσείο Ζαγοράς συνδέθηκε με την περίφημη βιβλιοθήκη του Ελληνομουσείο Ζαγοράς, με πλήθος επιστημονικών συγγραμμάτων αλλά και έργων χαρτογραφίας, που χορήγησε ο Ιωάννης Πρίγκος, μέρος των οποίων σώζονται έως σήμερα στην Δημόσια Ιστορική Βιβλιοθήκη Ζαγοράς.
Ο Ρήγας Βελεστινλής και η σχολή της Ζαγοράς
«Στο διάστημα της σχολαρχίας του Κων/νου Τριανταφυλλίδη (1770-1774) ο Ρήγας Βελεστινλής 15χρονος περίπου, βρίσκεται στην Ζαγορά σαν μαθητής της Σχολής. Ο ερχομός του συνέπεσε με την σχολαρχία ενός απ’ τους ικανότερους, πολυμαθέστερους και πλέον έμπειρους των διδασκάλων που πέρασαν απ’ την Σχολή. Εάν μάλιστα ληφθεί υπ’ όψιν ότι πολλά απ’ τα βιβλία με τα οποία ο Ι. Πρίγκος πλούτισε την Βιβλιοθήκη της Σχολής ήταν γεωγραφικά συγγράμματα με χάρτες άριστους για τα χρόνια εκείνα, τότε καταλαβαίνει κανείς από πού πήρε ο Ρήγας τις γεωγραφικές εκείνες γνώσεις τις οποίες αφού επαύξησε, με υστερότερες σπουδές του, τις χρησιμοποίησε τόσο ωφέλιμα για το Έθνος. Εκτός από τον Ρήγα Φεραίο, άλλοι επιφανείς σπουδαστές και χρήστες της Βιβλιοθήκης ήταν οι Μηλιώτες δάσκαλοι Άνθιμος Γαζής και Γρηγόριος Κωνσταντάς. Τελευταίος μαθητής και χρήστης της Βιβλιοθήκης της περιόδου αυτής ήταν ο Φίλιππος Ιωάννου, Ζαγοριανός, ο μετέπειτα πρώτος καθηγητής της φιλοσοφίας του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών» (Αγιοπετρίτης, 2005).
Η Μηλιώτικη Σχολή και οι τρείς σπουδαίες προσωπικότητα από τις Μηλιές: Άνθιμος Γαζής, Γρηγόριος Κωσταντάς και Δανιήλ Φιλιππίδης
Οι τρείς μεγάλες προσωπικότητες που συνδέθηκαν με την Σχολή των Μηλεών, ο Άνθιμος Γαζής, Γρηγόριος Κωσταντάς και Δανιήλ Φιλιππίδης ήταν συγγενείς μεταξύ τους και γεννήθηκαν γύρω στα 1750, περίοδος που στο Πήλιο συντελείται ανάπτυξη της βιοτεχνίας και του εμπορίου. Επιπρόσθετα αναπτύσσονται σχέσεις με τη Δύση, μέσω ταξιδιών, ενώ οι σπουδές αρκετών ανθρώπων σε πόλεις της Ευρώπης τους φέρνουν σε επαφή με τις φιλελεύθερες ιδέες του Διαφωτισμού. Οι Γαζής, Κωσταντάς και Φιλιππίδης, γρήγορα θα καταστούν σημαντικές προσωπικότητες της περιόδου αυτής με πολλές ιδιότητες όπως ιερωμένοι, δάσκαλοι, συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες και ιδρυτές σχολείου (Τζώρτζη, 2004:4).
Η Μηλιώτικη Σχολή ιδρύθηκε το 1814 από τρεις μηλιώτες λογίους ιερείς και υπέρμαχους του Διαφωτισμού: τον Άνθιμο Γαζή, τον Γρηγόριο Κωνσταντά και τον Δανιήλ Φιλιππίδη. Οι ιδρυτές της τής έδωσαν το όνομα Ψυχής Άκος, που σημαίνει θεραπεία ψυχής. Αρχικός σκοπός των ιδρυτών της Σχολής ήταν να δημιουργήσουν μία Ακαδημία, κάτι σαν πανεπιστήμιο, αλλά οι οθωμανικές Αρχές αρνήθηκαν να δώσουν άδεια για κάτι τέτοιο. Το κτίσιμο της Σχολής ολοκληρώθηκε το 1817, με την οικονομική συνδρομή των δύο πρώτων ιδρυτών, οι οποίοι πρόσφεραν για τον σκοπό αυτό 500 χρυσά φλουριά ολλανδικά, αλλά και την συνεισφορά πολλών άλλων πηλιορειτών. Ο Γαζής πρόσφερε στην Σχολή και την προσωπική του βιβλιοθήκη. Η Σχολή εμπλουτίστηκε επίσης με πλούσιο για την εποχή εποπτικό υλικό, όπως επιστημονικά όργανα, χάρτες, κ.ά. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση του 1821, η Σχολή διέκοψε την λειτουργία της, μιας και οι ιδρυτές της ήταν μεταξύ των πρωτεργατών των επαναστατών. Η Σχολή επαναλειτούργησε το 1834 με την φροντίδα του Γρηγορίου Κωνσταντά. Όταν πέθανε ο Κωνσταντάς το 1844, η Σχολή έκλεισε οριστικά (Σκουβαράς & Μακρής, 1999· Τζώρτζη, Μιχαλοκοπούλου & Τσιργούλα, 2005· Τζώρτζη, 2004:12).
Απόσπασμα από το άρθρο: Καπανιάρης, Α. (2020). «Διαφωτισμός και Εκπαίδευση την περίοδο της Επανάστασης του 1821. Τεκμήρια μέσα από τους θησαυρούς των Πηλιορείτικων Ιστορικών Βιβλιοθηκών Ζαγοράς και Μηλεών», στο: Νεοελληνικός Διαφωτισμός και Εκπαίδευση στο Πήλιο πριν την Επανάσταση του 1821», Τεκμήρια μέσα από τους θησαυρούς των Πηλιορείτικων Δημόσιων Ιστορικών Βιβλιοθηκών Ζαγοράς και Μηλεών, Βόλος: ιδιόμελον
Βιβλιογραφία
Αγιοπετρίτης, Β. (2005). Ιστορικά στοιχεία για τη Ζαγορά. Ζαγορά: Αυτοέκδοση.
Δημαράς Θ. Κ. (2009). Νεοελληνικός διαφωτισμός. Αθήνα: Ερμής.
Σκουβαράς, Β. & Μακρής, Κ. (1999). Αρχαιολογικός και ιστορικός οδηγός Θεσσαλίας. Βόλος: Εκδόσεις Όμηρος, σ. 66–69.
Τζώρτζη, Ρ. (2004). Η Ιστορική Βιβλιοθήκη Μηλεών «Ψυχής Άκος». Μηλιές: Δημόσια Βιβλιοθήκη Μηλεών.
Τζώρτζη, Ρ., Μιχαλακοπούλου, Χ. & Τσιργούλα, Β. (2005). Δημόσια Βιβλιοθήκη Μηλεών Πηλίου “ΨΥΧΗΣ ΑΚΟ, Θεραπεία Ψυχής”, Ιστορικά στοιχεία. Διαθέσιμο στο: http://vivl-mileon.mag.sch.gr/hist01_GR.html (τελευταία ανάγνωση 9 Νοεμβρίου 2020).
